Aad Verbaast

te gek voor woorden eigenlijk

Tag archief: harrison

Tijd nemen voor de wintertijd

20110326 zomertijd

Vannacht is het zover. We mogen de klok weer een uurtje achteruit zetten. Een mooie gelegenheid om even stil te staan bij de tijd en de tijdzones in de wereld. Konden we duizenden jaren toe met een eenvoudige zonnewijzer, pas redelijk recent werd de noodzaak gevoeld voor een nauwkeurige en onderling afgestemde tijdsmeting. In dit blog een aantal anekdotes en wetenswaardigheden die hiermee te maken hebben:

De chronometer.
Begin 18e eeuw. Om nauwkeurig te kunnen navigeren is een nauwkeurig tijdsmeting nodig. Op slingerende schepen geen eenvoudige zaak met een slingerklok. De Britse regering loofde een prijs uit van 20.000 pond (heel veel geld toen) aan degene die voor het eerst een nauwkeurige scheepsklok kon maken. John Harrison won die prijs (pas) in 1773. Hij vond de chronometer uit. Een essentiële uitvinding. Hij werd/wordt wel “de vader van de moderne navigatie” genoemd. Het heeft de wereld voorgoed veranderd. 

Noodzaak afgestemde tijdszones.
Nog niet zo lang geleden werd de tijd ‘gemeten’ verwijzend naar de zon. Met als gevolg dat er wereldwijd overal wel een afwijkende eigen tijd gemeten werd. De noodzaak om de tijdmeting (tijdszones) op elkaar af te stemmen werd kwam eigenlijk pas met de invoering van de spoorwegen. Eind 19e eeuw. Erg laat dus. Saillant in deze: de spoorwegen krijgen juist altijd de volle laag dat ze niet op tijd rijden!

Einstein en de relatieve tijdsmeting.
Ook tijd is relatief. Volgens Einstein althans. Als je heel snel beweegt ten opzichte van een ander en je kijkt op die klok van de ander dan lijkt die langzamer te lopen. Voer voor veel science fiction verhalen.
Jonger terugkomen op aarde na een lange ruimtereis en zo. Onzin. Het geldt immers voor beide partijen. Je kunt niet allebei jonger worden. Met ‘rocket science’ wordt nog wel eens een loopje genomen.

Nepal. Kwartier maken.
Waar de hele wereld is verdeeld in tijdszones die een uur ten opzichte van de naburige regio telkens een uur verschillen vormt Nepal  een bijzondere uitzondering: een kwartier, respectievelijk drie kwartier.
Reden? Overschakelend van de zonnewijzer naar een vaste tijd, vond men daar dat het referentiepunt niet de wereld was, maar hun mooiste berg midden in Nepal. Tja, dat scheelt een stief kwartiertje. Vindt men nog steeds. Behoud van eigen identiteit kan ver gaan. Geldt ook voor hun kalender die anders is dan de rest van de wereld.

Datum grens. Kiribati.
Verwarrend die datumgrens. Ga je over de datumgrens dan win je een dag (westwaarts) of je verliest er een (oostwaarts). De datumgrens ligt dwars door de Kiribati eilanden in de Grote oceaan. Lastig voor de bewoners. Op het ene deel van de natie is het een andere dag dan in het andere deel. Pas in 1995 werd besloten de datumgrens te verleggen. Probleem opgelost. Nog wel drie tijdszones breed trouwens. 

Finland/Zweden (zie plaatje hierboven).
De 300 meter lange eilandenrij Märket in de Baltische zee behoren deels tot Zweden en deels tot Finland. Toen Finland er een vuurtoren bouwde (in 1981) ontdekte men later dat deze eigenlijk net op Zweeds grondgebied stond. En dus in een andere tijdszone. Dat werd opgelost door de tijdslijn (en grens) heel lokaal even te verleggen. Met compensatie natuurlijk aan de Zweedse kant. Duidelijk te zien op deze foto. Voor elk probleem is er een oplossing. Even grensverleggend bezig zijn. 

Is tijd vrouwelijk of mannelijk?
Onduidelijk. De Nederlandse taal kent eigenlijk beide. Oorspronkelijk vrouwelijk: indertijd. Maar net zo makkelijk mannelijk: Vadertje tijd, en: destijds.

Atoomklok
De aarde slingert en varieert nogal in omlooptijd. En dus de tijdsmeting die gebaseerd is op de variërende elliptische omloop van de aarde om de zon.
Pas in 1967 werd besloten om de definitie van de seconde te veranderen. Sindsdien is in het Internationale Systeem van Eenheden de seconde gedefinieerd als 9.192.631.770 cycli van de straling die hoort bij de overgang tussen twee energietoestanden van cesium-133. Kom er nog maar eens om. Alle officiële tijdsmetingen en ‘atoomklokken’ zijn hierop gebaseerd. GPS navigatie maakt gebruik van deze atoomklokken. Zonder die nauwkeurige tijdsmeting is dat onmogelijk.
Synchronisatie hiermee is een eitje inmiddels. Vanuit een zender in Frankfurt worden DCF77 signalen uitgezonden. Mijn polshorloge en klokken worden automatisch gesynchroniseerd.

Ik ben altijd bij de tijd dus. Ik kan rustig slapen vannacht. Een uurtje langer zelfs.

 

Extra bronnen (o.a.):
http://www.bbc.co.uk/news/world-12849630 (Mooie interactieve site, ook bron van het plaatje)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Chronometer
http://nl.wikipedia.org/wiki/Tijd

Tijd nemen voor de zomertijd

Vannacht is het zover. We mogen de klok weer een uurtje vooruit zetten. Een mooie gelegenheid om even stil te staan bij de tijd en de tijdzones in de wereld. Konden we duizenden jaren toe met een eenvoudige zonnewijzer, pas redelijk recent werd de noodzaak gevoeld voor een nauwkeurige en onderling afgestemde tijdsmeting. In dit blog een aantal anekdotes en wetenswaardigheden die hiermee te maken hebben: 

De chronometer.
Begin 18e eeuw. Om nauwkeurig te kunnen navigeren is een nauwkeurig tijdsmeting nodig. Op slingerende schepen geen eenvoudige zaak met een slingerklok. De Britse regering loofde een prijs uit van 20.000 pond (heel veel geld toen) aan degene die voor het eerst een nauwkeurige scheepsklok kon maken. John Harrison won die prijs (pas) in 1773. Hij vond de chronometer uit. Een essentiële uitvinding. Hij werd/wordt wel “de vader van de moderne navigatie” genoemd. Het heeft de wereld voorgoed veranderd. 

Noodzaak afgestemde tijdszones.
Nog niet zo lang geleden werd de tijd ‘gemeten’ verwijzend naar de zon. Met als gevolg dat er wereldwijd overal wel een afwijkende eigen tijd gemeten werd. De noodzaak om de tijdmeting (tijdszones) op elkaar af te stemmen werd kwam eigenlijk pas met de invoering van de spoorwegen. Eind 19e eeuw. Erg laat dus. Saillant in deze: de spoorwegen krijgen juist altijd de volle laag dat ze niet op tijd rijden! 

Einstein en de relatieve tijdsmeting.
Ook tijd is relatief. Volgens Einstein althans. Als je heel snel beweegt ten opzichte van een ander en je kijkt op die klok van de ander dan lijkt die langzamer te lopen. Voer voor veel science fiction verhalen.
Jonger terugkomen op aarde na een lange ruimtereis en zo. Onzin. Het geldt immers voor beide partijen. Je kunt niet allebei jonger worden. Met ‘rocket science’ wordt nog wel eens een loopje genomen. 

Nepal. Kwartier maken.
Waar de hele wereld is verdeeld in tijdszones die een uur ten opzichte van de naburige regio telkens een uur verschillen vormt Nepal  een bijzondere uitzondering: een kwartier, respectievelijk drie kwartier.
Reden? Overschakelend van de zonnewijzer naar een vaste tijd, vond men daar dat het referentiepunt niet de wereld was, maar hun mooiste berg midden in Nepal. Tja, dat scheelt een stief kwartiertje. Vindt men nog steeds. Behoud van eigen identiteit kan ver gaan. Geldt ook voor hun kalender die anders is dan de rest van de wereld. 

Datum grens. Kiribati.
Verwarrend die datumgrens. Ga je over de datumgrens dan win je een dag (westwaarts) of je verliest er een (oostwaarts). De datumgrens ligt dwars door de Kiribati eilanden in de Grote oceaan. Lastig voor de bewoners. Op het ene deel van de natie is het een andere dag dan in het andere deel. Pas in 1995 werd besloten de datumgrens te verleggen. Probleem opgelost. Nog wel drie tijdszones breed trouwens. 

Finland/Zweden (zie plaatje hierboven).
De 300 meter lange eilandenrij Märket in de Baltische zee behoren deels tot Zweden en deels tot Finland. Toen Finland er een vuurtoren bouwde (in 1981) ontdekte men later dat deze eigenlijk net op Zweeds grondgebied stond. En dus in een andere tijdszone. Dat werd opgelost door de tijdslijn (en grens) heel lokaal even te verleggen. Met compensatie natuurlijk aan de Zweedse kant. Duidelijk te zien op deze foto. Voor elk probleem is er een oplossing. Even grensverleggend bezig zijn. 

Is tijd vrouwelijk of mannelijk?
Onduidelijk. De Nederlandse taal kent eigenlijk beide. Oorspronkelijk vrouwelijk: indertijd. Maar net zo makkelijk mannelijk: Vadertje tijd, en: destijds. 

Atoomklok
De aarde slingert en varieert nogal in omlooptijd. En dus de tijdsmeting die gebaseerd is op de variërende elliptische omloop van de aarde om de zon.
Pas in 1967 werd besloten om de definitie van de seconde te veranderen. Sindsdien is in het Internationale Systeem van Eenheden de seconde gedefinieerd als 9.192.631.770 cycli van de straling die hoort bij de overgang tussen twee energietoestanden van cesium-133. Kom er nog maar eens om. Alle officiële tijdsmetingen en ‘atoomklokken’ zijn hierop gebaseerd. GPS navigatie maakt gebruik van deze atoomklokken. Zonder die nauwkeurige tijdsmeting is dat onmogelijk.
Synchronisatie hiermee is een eitje inmiddels. Vanuit een zender in Frankfurt worden DCF77 signalen uitgezonden. Mijn polshorloge en klokken worden automatisch gesynchroniseerd.

Ik ben altijd bij de tijd dus. Ik kan rustig slapen vannacht. Al is het een uurtje korter. 

 

Extra bronnen (o.a.):
http://www.bbc.co.uk/news/world-12849630 (Mooie interactieve site, ook bron van het plaatje)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Chronometer
http://nl.wikipedia.org/wiki/Tijd